Educatieve informatie over stress en mentale gezondheid, geen medisch advies, niet door een arts beoordeeld. Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je aan zelfdoding: bel gratis 113 (113.nl). Lees meer →
Mindfulness en ademhaling

Mindfulness-oefeningen: wat werkt, wat niet, en waarom dat verschil zit in het programma

Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je nu aan zelfbeschadiging of zelfdoding zonder direct levensgevaar: 113 Zelfmoordpreventie is dag en nacht bereikbaar. Bel gratis 113 (ook via 0800-0113) of chat via 113.nl. Anoniem. Buiten crisis: je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost of de crisisdienst.

Wanneer is het meer dan spanning?
Heb je gedachten aan zelfdoding? Bel dan direct gratis 113 of chat via 113.nl. Bij direct levensgevaar: bel 112. Houden hopeloosheid of paniekaanvallen aan en verstoren ze je dagelijkse leven? Bespreek het dan met je huisarts. Een oefening is daar geen vervanging voor. Heb je dissociatieve klachten of een actieve traumageschiedenis? Overleg dan met je behandelaar voordat je aan een intensieve meditatiepraktijk begint. Dat advies wordt verderop toegelicht en is geen formaliteit.

Kleine groep volwassenen zit in een kring op stoelen in een lichte zaal tijdens een mindfulnesscursus
Snel antwoord

Veel bekende mindfulness-oefeningen, zoals de body scan, komen uit één programma: MBSR. Dat is een training van acht weken die teruggaat op een publicatie uit 1982. Het hele programma laat bij gezonde volwassenen matige effecten zien op spanning, angst en somberheid. Een losse oefening zoals de body scan liet op zichzelf alleen een klein effect zien. Meditatieprogramma's werkten ook niet aantoonbaar beter dan andere actieve behandelingen, zoals beweging of medicijnen. Heb je een traumageschiedenis, dissociatieve klachten of een kwetsbaarheid voor psychose? Overleg dan eerst met een behandelaar.

In dit artikel
  1. Wat onderzoekers met mindfulness bedoelen
  2. Wat een programma van acht weken oplevert
  3. Mindfulness na een depressie
  4. Waarom de vergelijking zoveel uitmaakt
  5. Bijwerkingen van mindfulness
  6. Wat er per oefening bekend is
  7. Wanneer je eerst overlegt met een behandelaar
  8. Veelgestelde vragen
  9. Waar het bewijs ophoudt
  10. Hulp en ondersteuning
  11. Bewijsoverzicht

Snelle samenvatting

  • Veel bekende mindfulness-oefeningen, zoals de body scan, komen uit één programma van acht weken: MBSR.
  • Dat hele programma laat bij gezonde volwassenen matige effecten zien op spanning, angst en somberheid.
  • Een body scan op zichzelf liet alleen een klein effect zien.
  • Meditatieprogramma’s werkten niet aantoonbaar beter dan andere actieve behandelingen.
  • De scherpste kritiek op dit onderzoek komt van onderzoekers uit het vakgebied zelf.
  • Bij trauma, dissociatie of psychotische kwetsbaarheid: eerst overleggen, niet alleen oefenen.

Wat onderzoekers met mindfulness bedoelen

In onderzoek is mindfulness een omschreven vaardigheid. Je merkt op wat er nu in je lichaam, je ademhaling en je gedachten gebeurt. Je reageert er niet meteen op en hangt er geen oordeel aan. Dat is smaller dan de houding, de app of de sfeer waar je bij het woord misschien aan denkt.

De toepassing in de zorg begint bij één publicatie. In 1982 beschreef Kabat-Zinn een programma op basis van meditatie voor patiënten met langdurige pijn. Hij vond die meditatie bruikbaar als basis voor een programma waarin patiënten zelf leren hun klachten bij te sturen. De beperkingen van zijn opzet noemde hij er zelf bij (Kabat-Zinn, 1982).

Uit dat programma groeide MBSR: acht weken met elke week een groepsbijeenkomst en thuis oefenen. Later kwam MBCT erbij. Daarin gaat aandachtstraining samen met cognitieve gedragstherapie, om te voorkomen dat een depressie terugkomt.

Dat onderscheid doet ertoe. De duidelijkste uitkomsten in onderzoek gaan over een compleet programma van acht weken. Ze gaan niet over een losse oefening of over vijf minuten wanneer het uitkomt.

Wat verandert er dan in je? Onderzoekers stellen vier dingen voor: je leert je aandacht sturen, je merkt je lichaam beter op, je gaat anders met emoties om en je kijkt anders naar jezelf. Samen zouden die ervoor zorgen dat je je eigen reacties beter kunt bijsturen (Hölzel, 2011). Dat is een verklaring die onderzoekers voorstellen, geen aangetoond mechanisme.


Wat een programma van acht weken oplevert

Ook zonder diagnose levert een programma van acht weken iets op. Bij gezonde volwassenen had MBSR een groot effect op stress en een matig effect op angst, somberheid, spanning en kwaliteit van leven (Khoury, 2015). Op burn-outklachten was het effect klein. Het hield stand tot gemiddeld negentien weken na afloop, al verschilden de uitkomsten sterk per studie (Khoury, 2015).

Het effect op angst wordt na verloop van tijd kleiner. In een breder overzicht van meditatieprogramma’s was het na drie tot zes maanden kleiner dan na acht weken (Goyal, 2014).

Voor je keuze telt nog iets anders. Er was geen bewijs dat meditatieprogramma’s beter werkten dan een andere actieve behandeling, zoals medicijnen, beweging of andere gedragstherapie (Goyal, 2014). Mindfulness is dus een van de mogelijkheden en niet de enige.


Mindfulness na een depressie

Heb je vaker een depressie gehad? Dan is de vraag vooral hoe je een nieuwe voorkomt. Daar ligt het bewijs voor MBCT steviger. Met MBCT was de kans op een nieuwe depressie binnen zestig weken kleiner dan zonder (Kuyken, 2016).

Gebruik je antidepressiva en wil je afbouwen? Dan is de PREVENT-studie voor jou van belang. Alle deelnemers hadden drie of meer depressies achter de rug. De ene groep kreeg MBCT en bouwde onder begeleiding de antidepressiva af. De andere groep bleef de medicijnen gebruiken.

Over 24 maanden verschilde de tijd tot een nieuwe depressie niet tussen de twee groepen (Kuyken, 2015). MBCT met afbouwen was dus niet beter dan doorgaan met medicijnen. Een verschil de andere kant op vond de studie ook niet.

Goed om te weten

Wil je van je antidepressiva af, dan is MBCT met begeleid afbouwen een mogelijkheid om te bespreken. Het is geen betere weg dan doorgaan met je medicijnen. In deze studie was er geen verschil tussen de twee. Bespreek afbouwen altijd eerst met je huisarts.


Waarom de vergelijking zoveel uitmaakt

Waarmee een programma wordt vergeleken, maakt veel uit. Dat zie je in onderzoek naar de vraag of meditatie je een aardiger mens maakt. Meditatie hing samen met meer compassie en empathie. Op agressie, verbondenheid of vooroordelen was geen effect te zien (Kreplin, 2018).

Meer compassie trad bovendien alleen op onder twee voorwaarden. De meditatiedocent uit het onderzoek schreef zelf mee aan de publicatie. En de vergelijkingsgroep stond op een wachtlijst in plaats van dat ze iets anders kreeg (Kreplin, 2018). Die twee voorwaarden zeggen iets over de opzet van het onderzoek en niet over meditatie.

Een wachtlijstgroep krijgt niets: geen groep, geen aandacht en geen wekelijkse afspraak. Een verschil met zo’n groep zegt dus vooral dat een programma beter is dan niets. Het zegt niet of het beter is dan iets anders.

Ook een brede groep onderzoekers uit het vakgebied zelf is kritisch. Zij lichtten de meetinstrumenten, de inhoud van trainingen, mogelijke bijwerkingen en het onderzoek met hersenscans door. Hun doel is schade beperken, zwak onderzoek tegengaan en misleidende informatie over wat meditatie oplevert indammen (Van Dam, 2018).


Bijwerkingen van mindfulness

Mindfulness kan ook nare effecten hebben. In een onderzoek werden 96 mensen na een MBCT-programma van acht weken uitgebreid gevraagd naar bijwerkingen. Dit kwam eruit (Britton, 2021):

  • Minstens één bijwerking: 83 procent.
  • Een bijwerking die als naar werd ervaren: 58 procent.
  • Last in het dagelijks leven: 37 procent.
  • Klachten die aanhielden: 6 tot 14 procent, samen met tekenen van ontregelde opwinding zoals overprikkeling en dissociatie (het gevoel los van jezelf of je omgeving te staan).

Dezelfde onderzoeker pleit ervoor om mindfulness niet te zien als iets wat altijd helpt. Meer is niet vanzelf beter en soms werkt het averechts (Britton, 2019).


Wat er per oefening bekend is

Oefeningen worden vaak als losse keuzes in een lijstje aangeboden. Het onderzoek gaat vooral over het hele pakket. Deed je een losse oefening en merkte je weinig? Dat zegt niets over je discipline. Je deed dan iets anders dan wat er is gemeten.

Body scan. Je laat je aandacht systematisch langs je lichaam gaan, meestal liggend. Het is een oefening uit MBSR. Op zichzelf leverde de body scan alleen een klein effect op mindfulness op, vergeleken met niets doen. De studies waren van lage kwaliteit en liepen sterk uiteen. Een losse body scan volstaat dus niet om je gezondheid te verbeteren (Gan, 2022).

Twee kaarten naast elkaar. De eerste, over het programma van acht weken (MBSR): een groot effect op stress, een matig effect op angst, somberheid en spanning, een klein effect op burn-outklachten, en het effect hield stand tot gemiddeld negentien weken; bewijs redelijk, Khoury, 2015. De tweede, over een losse body scan: alleen een klein effect op mindfulness, niet op je gezondheid, en studies van lage kwaliteit; bewijs beperkt, Gan, 2022. Kanttekening: een losse body scan volstaat dus niet om je gezondheid te verbeteren.
Het hele programma of een losse oefening
Orvinda

Ademanker. Je houdt je aandacht bij de beweging van je ademhaling, zonder die ademhaling te sturen. Je verandert je ademhaling niet maar kijkt er alleen naar. Dat is het verschil met een ademhalingsoefening. Over het bewust vertragen van je ademhaling lees je meer in ademhalingsoefeningen bij stress.

STOP. Je stopt, neemt één ademhaling, merkt op wat er is en gaat door. Het is een korte onderbreking tussen twee taken. Of STOP op zichzelf werkt is nog niet goed onderzocht.

RAIN. Herkennen, toelaten, onderzoeken en jezelf niet in de steek laten. Het is een vaste volgorde voor moeilijke emoties. Ook voor RAIN op zichzelf is dat nog niet goed onderzocht.

Apps. Een app is wel onderzocht. In een gerandomiseerde studie mediteerden werkende vrouwen in Japan acht weken lang elke dag met een app. Hun ervaren stress, somberheid en angst namen af en ze waren tevredener met hun leven. Uitkomsten rond werk en gezin verbeterden niet. Daarvoor is volgens de onderzoekers mogelijk een intensiever programma nodig (Uwagawa, 2026).

Let wel op de vergelijking. De andere groep stond op een wachtlijst en kreeg dus niets. Een verschil met zo’n groep zegt vooral dat de app beter is dan niets.

Wat je zelf kunt doen

Wil je weten of mindfulness iets voor je doet? Kies dan de vorm die is onderzocht: acht weken, elke dag, liefst met begeleiding. Begin met de kortste oefening die je elke dag haalt en niet met de langste. Een losse oefening tussendoor is prima om kennis te maken. Alleen gaan de cijfers daar niet over.

Hoe mindfulness en ademhaling samenhangen, lees je in mindfulness en ademhaling.


Wanneer je eerst overlegt met een behandelaar

Heb je een traumageschiedenis die nog speelt, dissociatieve klachten of een kwetsbaarheid voor psychose? Dan is stilzitten met je aandacht naar binnen geen neutrale bezigheid. De aanhoudende bijwerkingen in het onderzoek van Britton hingen juist samen met overprikkeling en dissociatie (Britton, 2021). Overleg daarom eerst met je behandelaar welke vorm wel kan.

Heb je nu een depressie, een angststoornis of PTSS? Bespreek dan met je huisarts of behandelaar wat bij jou past. Het onderzoek naar MBCT ging over het voorkómen van een nieuwe depressie en niet over het behandelen van een depressie die nu speelt (Kuyken, 2016).

Maakt oefenen je onrustiger in plaats van rustiger? Dan is dat informatie en geen falen. Stop ermee en bespreek het met je huisarts of behandelaar.

Meer over uitputting en herstel lees je in burn-out herstel en stressfysiologie.


Veelgestelde vragen

Werkt mindfulness echt?

Een compleet programma van acht weken werkt bij gezonde volwassenen, met matige effecten op stress, angst en somberheid (Khoury, 2015). Er was geen bewijs dat meditatieprogramma’s beter werkten dan een andere actieve behandeling (Goyal, 2014). Die twee uitspraken horen bij elkaar.

Wat is het verschil tussen mindfulness en meditatie?

Mindfulness is de vaardigheid. Meditatie is de oefenvorm waarmee je die vaardigheid traint. MBSR en MBCT zijn de programma’s waarin beide samenkomen.

Hoe lang moet ik het doen voordat ik iets merk?

De onderzochte programma’s duren acht weken, met elke dag oefenen. Op die termijn zijn de effecten gemeten. Oordeel je eerder, dan oordeel je over iets anders dan wat er is onderzocht.

Is een body scan genoeg?

Waarschijnlijk niet. Op zichzelf leverde de body scan alleen een klein effect op mindfulness op en niet op je gezondheid (Gan, 2022).

Kan mindfulness schadelijk zijn?

Soms wel. In één onderzoek hielden bij 6 tot 14 procent van de deelnemers aan een MBCT-programma van acht weken nare effecten aan, samen met overprikkeling en dissociatie (Britton, 2021). Heb je een traumageschiedenis? Zoek dan begeleiding.

Werkt een app net zo goed als een cursus?

Dat is niet aangetoond. Acht weken een app gebruiken verlaagde de ervaren stress meer dan een wachtlijst (Uwagawa, 2026). Een wachtlijst is wel een zwakke vergelijking. Of een app even goed werkt als een groepscursus is nog niet goed onderzocht.

Helpt mindfulness bij depressie?

Bij het voorkómen van een nieuwe depressie na eerdere depressies is het bewijs het sterkst (Kuyken, 2016). Tegenover doorgaan met medicijnen was er in één studie geen verschil (Kuyken, 2015). Heb je nu een depressie? Bespreek dan met je huisarts of behandelaar wat bij je past.


Waar het bewijs ophoudt

Het bewijs houdt op bij drie vragen: hoeveel je moet oefenen, hoe lang het effect blijft en voor wie het werkt.

Hoeveel je moet oefenen. De meeste cijfers in dit artikel komen van programma’s van acht weken. Of een kortere praktijk ook iets oplevert, is nog niet goed onderzocht. Hetzelfde geldt voor het aantal minuten per dag.

Hoe lang het effect blijft. Het effect hield stand tot gemiddeld negentien weken na afloop (Khoury, 2015). Voor angst werd het binnen drie tot zes maanden kleiner (Goyal, 2014).

Voor wie het werkt. Welke kenmerken bepalen of het bij jou aanslaat, is grotendeels nog niet bekend. De cijfers hierboven zijn gemiddelden van groepen en geen voorspelling voor jou.

Wat wel stevig staat, gaat over het hele programma van acht weken en over MBCT na eerdere depressies. Daar kun je op bouwen als je wilt beginnen of met je huisarts wilt overleggen.


Hulp en ondersteuning

Direct levensgevaar:

Acute hulpvraag (zelfbeschadiging, zelfmoordgedachten), geen direct levensgevaar:

  • 113 Zelfmoordpreventie: dag en nacht, gratis en anoniem. Bel 113 (ook bereikbaar via 0800-0113) of chat via 113.nl. Het telefoonnummer werkt alleen vanuit Nederland; vanuit het buitenland loopt de route via de chat.
  • Huisartsenpost: vraag naar de spoedlijn buiten kantooruren

Niet-acute hulpvraag:

  • Huisarts: voor diagnostiek en doorverwijzing
  • POH-GGZ via de huisarts: kortdurende ondersteuning in de huisartsenpraktijk
  • GZ-psycholoog of klinisch psycholoog: bij langer durende klachten

Informatie en lotgenotencontact:

  • MIND Hulplijn: 0900-1450, ma t/m vr 09:00-21:00, of chat via mindhulplijn.nl
  • De Luisterlijn: 088 0767 000, dag en nacht, anoniem

Contactgegevens nagetrokken op 23 augustus 2026. Alleen 113 Zelfmoordpreventie en De Luisterlijn zijn 24 uur per dag bereikbaar.


Bewijsoverzicht

Uitspraak Bewijslabel Bron
Een achtweeks MBSR-programma verlaagt bij gezonde volwassenen spanning, angst en somberheid REDELIJK Khoury, 2015
Het effect op angst loopt terug tussen acht weken en drie tot zes maanden REDELIJK Goyal, 2014
MBCT verlaagt het risico op een nieuwe depressieve episode binnen zestig weken REDELIJK Kuyken, 2016
Over 24 maanden verschilde de tijd tot een nieuwe depressie niet tussen MBCT met begeleide afbouw en onderhoudsmedicatie BEPERKT Kuyken, 2015
Toename in compassie trad alleen op onder twee specifieke onderzoeksvoorwaarden BEPERKT Kreplin, 2018
Bij 6 tot 14 procent hielden nadelige effecten aan BEPERKT Britton, 2021
Een body scan op zichzelf volstaat niet om gezondheidsuitkomsten te verbeteren BEPERKT Gan, 2022
Acht weken app-meditatie verlaagt ervaren stress tegenover een wachtlijst; werk- en gezinsuitkomsten verbeterden niet REDELIJK Uwagawa, 2026

Deze informatie is bedoeld ter educatie, niet als medisch advies. Bij aanhoudende of ernstige klachten: raadpleeg je huisarts of specialist.

Bronnen

  1. Britton WB (2019). Can mindfulness be too much of a good thing? The value of a middle way. Curr Opin Psychol. PMID: 30708288 bron
  2. Britton WB, Lindahl JR, Cooper DJ et al. (2021). Defining and measuring meditation-related adverse effects in mindfulness-based programs. Clin Psychol Sci. PMID: 35174010 bron
  3. Gan R, Zhang L, Chen S (2022). The effects of body scan meditation: A systematic review and meta-analysis. Appl Psychol Health Well Being. PMID: 35538557 bron
  4. Goyal M, Singh S, Sibinga EM et al. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Intern Med. PMID: 24395196 bron
  5. Hölzel BK, Lazar SW, Gard T et al. (2011). How Does Mindfulness Meditation Work? Proposing Mechanisms of Action From a Conceptual and Neural Perspective. Perspect Psychol Sci. PMID: 26168376 bron
  6. Kabat-Zinn J (1982). An outpatient program in behavioral medicine for chronic pain patients based on the practice of mindfulness meditation: theoretical considerations and preliminary results. Gen Hosp Psychiatry. PMID: 7042457 bron
  7. Khoury B, Sharma M, Rush SE et al. (2015). Mindfulness-based stress reduction for healthy individuals: A meta-analysis. J Psychosom Res. PMID: 25818837 bron
  8. Kreplin U, Farias M, Brazil IA (2018). The limited prosocial effects of meditation: A systematic review and meta-analysis. Sci Rep. PMID: 29402955 bron
  9. Kuyken W, Hayes R, Barrett B et al. (2015). Effectiveness and cost-effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy compared with maintenance antidepressant treatment in the prevention of depressive relapse or recurrence (PREVENT): a randomised controlled trial. Lancet. PMID: 25907157 bron
  10. Kuyken W, Warren FC, Taylor RS et al. (2016). Efficacy of Mindfulness-Based Cognitive Therapy in Prevention of Depressive Relapse: An Individual Patient Data Meta-analysis From Randomized Trials. JAMA Psychiatry. PMID: 27119968 bron
  11. Uwagawa R, Adachi K, Shimoda M et al. (2026). Effects of an 8-Week App-Based Mindfulness Intervention on Mental Health in Working Women: Randomized Controlled Trial. J Med Internet Res. PMID: 41627885 bron
  12. Van Dam NT, van Vugt MK, Vago DR et al. (2018). Mind the Hype: A Critical Evaluation and Prescriptive Agenda for Research on Mindfulness and Meditation. Perspect Psychol Sci. PMID: 29016274 bron
Ronald de Jong
Oprichter & redacteur · Orvinda

Ordent peer-reviewed onderzoek tot bewijs-gegradeerde uitleg. Geen medische professional; Orvinda is evidence-based en science-led, niet medisch-gereviewd. Lees onze werkwijze →

De informatie in dit artikel is educatief en vormt geen medisch advies. Bespreek je klachten altijd met je huisarts of een bevoegd zorgverlener.