Educatieve informatie over stress en mentale gezondheid, geen medisch advies, niet door een arts beoordeeld. Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je aan zelfdoding: bel gratis 113 (113.nl). Lees meer →
Mindfulness en ademhaling

Ontspanningsoefeningen: vier vormen, hoe je ze doet en wat het onderzoek per vorm vond

Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je nu aan zelfbeschadiging of zelfdoding zonder direct levensgevaar: 113 Zelfmoordpreventie is dag en nacht bereikbaar. Bel gratis 113 (ook via 0800-0113) of chat via 113.nl. Anoniem. Buiten crisis: je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost of de crisisdienst.

Oudere vrouw ligt met gesloten ogen op een mat in een lichte woonkamer en ontspant
Snel antwoord

Ontspanningsoefeningen zijn korte oefeningen waarmee je je lichaam bewust tot rust brengt. De bekendste vier zijn progressieve spierontspanning, de bodyscan, rustig ademen en autogene training. Spierontspanning ging in veel onderzoeken samen met minder stress en angst en met beter slapen. Autogene training deed het beter dan geen training, al was het niet beter dan andere psychologische aanpakken. Een losse bodyscan liet weinig verschil zien. Kies een vorm die je prettig vindt en doe hem het liefst elke dag, zodat je er beter in wordt.

In dit artikel
  1. Wat doen ontspanningsoefeningen in je lichaam?
  2. Hoe doe je progressieve spierontspanning?
  3. Hoe doe je een bodyscan?
  4. Helpt een ademhalingsoefening om te ontspannen?
  5. Wat is autogene training en hoe doe je het?
  6. Welke ontspanningsoefeningen passen bij jou?
  7. Wanneer naar je huisarts?
  8. Wat je hieruit kunt meenemen
  9. Veelgestelde vragen
  10. Hulp en ondersteuning
  11. Bewijsoverzicht


Je ligt ’s avonds in bed en merkt dat je kaken op elkaar zitten en je schouders bij je oren staan. Iemand zei dat je moet leren ontspannen, alsof dat een knop is die je omzet. Welke ontspanningsoefeningen zijn er, hoe doe je ze en wat vond onderzoek per vorm?

Wat doen ontspanningsoefeningen in je lichaam?

Een ontspanningsoefening is een vaste, korte manier om je lichaam uit de stand van spanning te halen. Bij spanning gaan je ademhaling en hartslag omhoog, stijgt je bloeddruk en spannen je spieren zich aan. Zo kun je snel reageren als het nodig is. Het wordt een probleem als iets extra veel spanning geeft of als de spanning heel lang duurt1.

Bij ontspanning gebeurt het omgekeerde: je ademt rustiger, je hart klopt langzamer en je bloeddruk daalt. Zo werkt je lichaam na stress weer beter. Oefeningen om te ontspannen kunnen daarbij helpen2.

De vier vormen hieronder beginnen elk bij een andere ingang: je spieren, je aandacht, je adem of de zinnen die je in gedachten tegen jezelf zegt.

Hoe doe je progressieve spierontspanning?

Bij progressieve spierontspanning span je steeds één groep spieren aan, houd je die spanning even vast en laat je dan in één keer los. Je let op het verschil tussen gespannen en los. Een ronde ziet er zo uit:

  • Plek: ga zitten of liggen op een plek waar je even niet gestoord wordt.
  • Aanspannen: maak bijvoorbeeld een vuist met je rechterhand, stevig maar zonder pijn, en houd die even vast.
  • Loslaten: open je hand in één keer en merk wat er verandert in je vingers en je pols.
  • Verder: ga zo de rest van je lichaam langs, via je armen, schouders, gezicht en buik naar je benen en voeten.

Spierontspanning ging in veel onderzoeken, met samen ruim 3400 volwassenen, samen met minder stress, angst en somberheid. Gecombineerd met een andere aanpak was het effect groter dan los3. Patiënten die spierontspanning deden sliepen beter dan mensen in de vergelijkingsgroepen, in eenendertig onderzoeken met samen 2277 deelnemers. Ze hadden ook minder angst en een betere kwaliteit van leven. Het effect op slaap was er bij korte en bij lange programma’s. De uitkomsten liepen tussen de onderzoeken wel sterk uiteen4.

Is je hele lichaam in één keer te veel, begin dan met alleen je handen en armen.

Hoe doe je een bodyscan?

Bij een bodyscan ga je met je aandacht langzaam door je lichaam, bijvoorbeeld van je tenen naar je kruin. Je verandert niets en merkt alleen op wat je voelt: warmte, druk, tinteling of juist niets. Dwaal je af, dan breng je je aandacht rustig terug naar de plek waar je was.

Een bodyscan kan prettig zijn om je lichaam beter te voelen, maar los gedaan liet hij voor je gezondheid weinig zien. Tegenover groepen die niets deden gaf hij alleen een klein verschil in opmerkzaamheid (mindfulness). Voor de gezondheid was een bodyscan op zichzelf niet genoeg. De onderzoeken waren van lage kwaliteit5. Wie acht weken lang een bodyscan deed voelde daarna de eigen hartslag nauwkeuriger aan dan een groep die niets deed, terwijl hun antwoorden op een vragenlijst over lichaamsbewustzijn gelijk bleven6. Tijdens een bodyscan steeg een maat voor de rustkant van het zenuwstelsel in het hart meer dan bij andere ontspannende bezigheden, terwijl de hartslag zelf niet daalde7. Het bewijs voor wat een bodyscan doet is nog beperkt.

Zoek je een langere begeleide oefening, kijk dan bij mindfulness-oefeningen, meditatie of yoga nidra.

Helpt een ademhalingsoefening om te ontspannen?

Gemiddeld een beetje. Bij een ademhalingsoefening adem je bewust rustiger en trager, soms met een vaste telling. Mensen die zulk ademwerk deden hadden gemiddeld minder stress dan mensen in vergelijkingsgroepen, met een vergelijkbaar verschil voor angst en somberheid. Dat verschil was klein tot middelgroot, en het onderzoek is nog niet sterk genoeg om de grote beloftes rond ademwerk te dragen8.

Welke ademvormen er zijn en wat er per vorm gemeten is, lees je in Ademhalingsoefeningen bij stress. Over het schema met vier gelijke tellen gaat Box breathing.

Wat is autogene training en hoe doe je het?

Autogene training is ontspannen met korte, vaste zinnen die je in gedachten tegen jezelf zegt. Je zit of ligt met je ogen dicht, herhaalt rustig een zin over een lichaamsgevoel, zoals mijn arm is zwaar of mijn arm is warm, en richt je aandacht op dat gevoel. Je dwingt niets af en merkt alleen op wat er gebeurt.

In onderzoek bij mensen met onder meer spanningshoofdpijn, een angststoornis, lichte tot matige somberheid of slaapproblemen gaf autogene training gemiddeld een middelgroot verschil tegenover groepen zonder training. Tegenover een andere psychologische aanpak was er meestal geen verschil of deed autogene training het iets minder9. Een oefening die je thuis doet, is daarmee geen behandeling van zulke klachten. Bij gezonde volwassenen in korte programma’s daalde de angst meer dan in de vergelijkingsgroepen, al ging het om weinig deelnemers. Bij patiënten in langere programma’s daalde de somberheid, maar dat verschil was klein. In die onderzoeken nam ook de variatie in hartslag toe die bij rust hoort, als gemiddelde over de groep10.

Welke ontspanningsoefeningen passen bij jou?

Je kunt kiezen op wat je prettig vindt en wat in je dag past. Wil je hulp bij die keuze, dan helpt de ontspanningsoefening-kiezer je op weg.

Vier blokken onder elkaar met vier oefeningen en vier ingangen. Je kunt kiezen op wat je prettig vindt en wat in je dag past. Spieren, progressieve spierontspanning: je let op het verschil tussen gespannen en los. Aandacht, bodyscan: je verandert niets en merkt alleen op wat je voelt. Adem, ademhaling: bij een ademhalingsoefening adem je bewust rustiger en trager. Zinnen, autogene training: ontspannen met korte, vaste zinnen die je in gedachten tegen jezelf zegt. Elke dag: oefeningen om te ontspannen doe je het liefst iedere dag, want dan word je er beter in.
Je kunt kiezen op wat je prettig vindt en wat in je dag past
Orvinda

Mensen met angstklachten hadden na ontspanningstraining duidelijk minder angst dan vergelijkingsgroepen, in zevenentwintig onderzoeken. Het effect was groter bij meditatie, bij langere trainingen en bij mensen die zich zelf hadden aangemeld11. Bij spierontspanning en slaap hing het aantal sessies juist niet samen met hoeveel beter mensen sliepen12. Een oefening is geen behandeling van een angststoornis. Heb je veel last van angst, ga dan naar je huisarts.

Oefeningen om te ontspannen doe je het liefst iedere dag, want dan word je er beter in2.

Wat je zelf kunt doen
Kies vandaag één van de vier oefeningen en doe hem op een vast moment, bijvoorbeeld na het avondeten.

Wanneer naar je huisarts?

Oefeningen kun je zelf doen. Soms is dat niet genoeg. Maak een afspraak bij je huisarts als een of meer van deze dingen spelen:

  • Stress blijft: het lukt niet om de stress minder te maken en je wilt hulp.
  • Meer klachten: je krijgt angst of paniekaanvallen, of je wordt steeds somberder.
  • Het gaat slechter: je kunt niet meer naar je werk, je komt steeds moeilijker uit bed of je eet steeds slechter.
  • Alcohol of drugs: je drinkt te veel of je bent drugs gaan gebruiken.
  • Zorgen om je heen: mensen om je heen maken zich veel zorgen over je1.
  • Oefenen maakt het erger: krijg je tijdens een oefening angst of paniek, of roept hij nare herinneringen op, stop er dan mee en bespreek het met je huisarts.
  • Gedachten aan zelfdoding: bel dan direct gratis 113 of chat via 113.nl. Bij direct levensgevaar: bel 112.

Wat je hieruit kunt meenemen

Ontspannen helpt je lichaam om na stress weer goed te werken. Van de vier vormen hebben spierontspanning en autogene training de meeste steun uit onderzoek, een losse bodyscan weinig. Kies één oefening die je prettig vindt en doe hem het liefst elke dag op een vast moment. Blijft de spanning hangen of komen er klachten bij, dan is je huisarts de plek om heen te gaan.

Veelgestelde vragen

Merk je na één keer al iets?

Soms wel. Bij studenten gaf één sessie spierontspanning al minder ervaren spanning en meer welbevinden, net als een oefening waarin je je eigen lichaam aanraakt. Er was geen groep die niets deed, dus hoeveel daarvan door de oefening zelf kwam blijft open13.

Hebben ontspanningsoefeningen ook zin als je ouder bent?

Dat is minder zeker. Bij volwassenen van 55 jaar en ouder was het verschil in slaap na spierontspanning niet duidelijk, terwijl jongere volwassenen er wel beter door sliepen12. In vier kleine onderzoeken bij ouderen hadden mensen die spierontspanning deden minder somberheid dan de vergelijkingsgroepen, en in twee onderzoeken was ook de angst lager. De onderzoeken waren klein, vaak zwak opgezet en vooral in Azië gedaan14.

Kun je een ontspanningsoefening doen als je slecht slaapt?

Dat kan, bijvoorbeeld een half uur voordat je gaat slapen15. Een oefening is geen behandeling van slapeloosheid. Blijf je slecht slapen, dan kun je met je huisarts kijken wat er speelt.

Is een ontspanningsoefening genoeg bij burn-out?

Daar is weinig over bekend. Het ene onderzoek dat er is, vond geen verschil op burn-outklachten. Verpleegkundestudenten die autogene training kregen hadden direct na afloop minder angst, een lagere bloeddruk en een tragere hartslag dan twee andere groepen. Op een burn-outvragenlijst was er geen verschil16. Wat er over herstel bij burn-out bekend is, lees je in Burn-out herstel.

Kun je ontspannen zelf leren of heb je een cursus nodig?

Beide kan. Je kunt thuis met oefeningen beginnen of een cursus doen. Wil je begeleiding, dan kun je onder meer terecht bij de praktijkondersteuner van je huisarts, een psycholoog, oefentherapeut, haptonoom of fysiotherapeut. Je praktijkondersteuner of huisarts kan je ook helpen zoeken2.


Hulp en ondersteuning

In nood: bel 112. Denk je aan zelfdoding, bel of chat dan dag en nacht met 113 Zelfmoordpreventie.

  • Huisarts of POH-GGZ: voor een gesprek en verwijzing
  • Bedrijfsarts: als je werk meespeelt
  • MIND Hulplijn: 0900-1450 (werkdagen) · De Luisterlijn: 088 0767 000 (dag en nacht)

Bewijsoverzicht

Het label zegt hoe sterk het onderzoek achter een uitspraak is, niet hoe goed iets bij jou werkt.

Uitspraak Bewijslabel Wat het bewijs wel zegt Wat het niet zegt Bron
Spierontspanning gaat samen met minder stress, angst en somberheid BEPERKT Volwassenen hadden na spierontspanning minder klachten, en in combinatie met een andere aanpak was het effect groter Met welke groep werd vergeleken en hoe groot het verschil voor jou is 3
Spierontspanning en slapen REDELIJK Patiënten sliepen beter dan vergelijkingsgroepen, bij korte en lange programma’s De uitkomsten lopen sterk uiteen, en bij 55-plussers is het verschil niet duidelijk 4 en 12
Een losse bodyscan BEPERKT Een klein verschil in opmerkzaamheid tegenover niets doen, en na acht weken voelden mensen hun hartslag nauwkeuriger aan Dat een bodyscan alleen je gezondheid verbetert, de onderzoeken waren van lage kwaliteit 5 en 6
Autogene training REDELIJK Middelgroot verschil tegenover geen training in onderzoek bij onder meer spanningshoofdpijn, angststoornissen en slaapproblemen Dat het beter is dan een andere psychologische behandeling 9 en 10
Ademwerk bij stress BEPERKT Gemiddeld wat minder stress, angst en somberheid dan vergelijkingsgroepen Dat de grote beloftes rond ademwerk kloppen 8
Ontspanningstraining bij angstklachten REDELIJK Duidelijk minder angst dan vergelijkingsgroepen, meer bij langere training en bij meditatie Welke vorm voor jou het beste past 11

Bronnen

  1. Thuisarts.nl (2026). Ik wil beter omgaan met stress. NHG. (laatst gewijzigd 12 februari 2026) bron
  2. Thuisarts.nl (2025). Ik wil me beter kunnen ontspannen. NHG. (laatst gewijzigd 5 november 2025) bron
  3. Muhammad Khir S, Wan Mohd Yunus WMA, Mahmud N et al. (2024). Efficacy of Progressive Muscle Relaxation in Adults for Stress, Anxiety, and Depression: A Systematic Review. Psychol Res Behav Manag. PMID: 38322293 bron
  4. Donato KO, Falcão L, Nishizima A et al. (2026). Progressive muscle relaxation technique improves sleep quality and mental health: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Psychosom Res. PMID: 41633054 bron
  5. Gan R, Zhang L, Chen S (2022). The effects of body scan meditation: A systematic review and meta-analysis. Appl Psychol Health Well Being. PMID: 35538557 bron
  6. Fischer D, Messner M, Pollatos O (2017). Improvement of Interoceptive Processes after an 8-Week Body Scan Intervention. Front Hum Neurosci. PMID: 28955213 bron
  7. Ditto B, Eclache M, Goldman N (2006). Short-term autonomic and cardiovascular effects of mindfulness body scan meditation. Ann Behav Med. PMID: 17107296 bron
  8. Fincham GW, Strauss C, Montero-Marin J et al. (2023). Effect of breathwork on stress and mental health: A meta-analysis of randomised-controlled trials. Sci Rep. PMID: 36624160 bron
  9. Stetter F, Kupper S (2002). Autogenic training: a meta-analysis of clinical outcome studies. Appl Psychophysiol Biofeedback. PMID: 12001885 bron
  10. Seo E, Kim S (2019). [Effect of Autogenic Training for Stress Response: A Systematic Review and Meta-Analysis]. J Korean Acad Nurs. PMID: 31477667 bron
  11. Manzoni GM, Pagnini F, Castelnuovo G et al. (2008). Relaxation training for anxiety: a ten-years systematic review with meta-analysis. BMC Psychiatry. PMID: 18518981 bron
  12. Li K, Chen S, Liu Y et al. (2026). The effects of progressive muscle relaxation on sleep quality in adults: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Public Health. PMID: 42625730 bron
  13. Schienle A, Boeckle M, Wagner-Skacel J et al. (2026). Self-touch versus muscle relaxation: Short-term benefits for physical well-being and body appreciation. Acta Psychol (Amst). PMID: 42208225 bron
  14. Wang Z, Wu C, Jiang X (2026). Effectiveness of Progressive Muscle Relaxation for Psychological Outcomes in Older Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. Behav Med. PMID: 43006780 bron
  15. Thuisarts.nl (2024). Ik wil beter slapen: slaapadviezen. NHG. (laatst gewijzigd 1 juli 2024) bron
  16. Kanji N, White A, Ernst E (2006). Autogenic training to reduce anxiety in nursing students: randomized controlled trial. J Adv Nurs. PMID: 16553681 bron
Ronald de Jong
Oprichter & redacteur · Orvinda

Ordent peer-reviewed onderzoek tot bewijs-gegradeerde uitleg. Geen medische professional; Orvinda is evidence-based en science-led, niet medisch-gereviewd. Lees onze werkwijze →

Deze informatie is educatief en geen medisch advies. Onderzoek beschrijft groepsgemiddelden; wat bij jou past, bespreek je met je huisarts.