Executieve functies: wat ze zijn, hoe ze bij ADHD en autisme haperen en welke hulpmiddelen steun geven
Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je nu aan zelfbeschadiging of zelfdoding zonder direct levensgevaar: 113 Zelfmoordpreventie is dag en nacht bereikbaar. Bel gratis 113 (ook via 0800-0113) of chat via 113.nl. Anoniem. Buiten crisis: je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost of de crisisdienst.

Executieve functies zijn de vaardigheden waarmee je je dag regelt: een reactie inhouden, schakelen tussen taken, iets in je hoofd vasthouden terwijl je ermee bezig bent en plannen. Volwassenen met ADHD en mensen met autisme hebben er als groep vaker moeite mee. Wat je daarvan in je dagelijks leven merkt laat een test niet altijd zien. Een aanpak bedenken lukt bij ADHD vaak even goed als bij anderen, terwijl het volhouden ervan lastiger is. Vaste tijden, een agenda en hulpmiddelen zoals een timer of planner kunnen je daarbij steunen.
In dit artikel
- Wat zijn executieve functies?
- Wat is er bekend over executieve functies bij ADHD?
- En bij autisme: lijkt het op ADHD?
- Waarom zie je het niet altijd terug in een test?
- Welke hulpmiddelen geven steun in je dag?
- Helpen therapie of training?
- Wat kan er op je werk veranderen?
- Wanneer naar je huisarts?
- Wat je hieruit kunt meenemen
- Veelgestelde vragen
- Hulp en ondersteuning
- Bewijsoverzicht
Je wist zeker dat je die afspraak zou onthouden en ziet een week later dat hij gisteren was. Of je weet ’s ochtends precies wat je wilde afmaken en aan het eind van de middag ligt het er nog. Wat zijn executieve functies, wat is er bekend bij ADHD en autisme en wat geeft in je dag steun?
Wat zijn executieve functies?
Executieve functies is een verzamelnaam voor de denkvaardigheden waarmee je je doen en laten regelt. Onderzoek meet ze meestal in een paar onderdelen:
- Inhouden: een reactie of impuls tegenhouden (inhibitie).
- Schakelen: overstappen van de ene taak of aanpak naar de andere (flexibiliteit).
- Werkgeheugen: iets even in je hoofd vasthouden en gebruiken terwijl je bezig bent.
- Plannen: stappen in een volgorde zetten zodat iets op tijd af is.
In je dag zie je ze terug in gewone dingen. Thuisarts beschrijft bij ADHD “moeite met organiseren van taken, zoals op tijd je werk afhebben” en “vaak iets vergeten, zoals rekeningen betalen of naar een afspraak gaan”1.
Bij autisme klinkt het zo: “Plannen is vaak moeilijk als je autisme hebt. Als je veel moet doen, kan dit veel stress geven”2.
Herken je dit, dan zegt dat nog niet of het om ADHD of autisme gaat. Dat kan een psycholoog of psychiater na onderzoek zeggen. Je huisarts kan je daarvoor doorsturen als er meer onderzoek nodig is3. Wat neurodivergent betekent en hoe de weg naar de huisarts loopt, lees je in neurodivergent.
Wat is er bekend over executieve functies bij ADHD?
Bij ADHD kosten onder meer inhouden, schakelen en volhouden meer moeite. Een aanpak bedenken lukt vaak wel.
Volwassenen met ADHD hebben als groep meer moeite met een reactie inhouden en met schakelen dan volwassenen zonder ADHD. Ook bij woorden lezen en kleuren benoemen deden ze het minder goed, dus de moeite zit misschien breder dan alleen in executieve functies. Ook organiseren ging hen op bijna alle punten moeizamer af. Alleen strategieën bedenken om georganiseerd te blijven lukte hen even goed als anderen, terwijl die strategieën dag na dag blijven gebruiken moeilijker ging4,5.
Lukt volhouden slecht, dan hoeft dat niet te betekenen dat je niet weet hoe het moet. Verderop staat wat je in je dag kunt inbouwen.
En bij autisme: lijkt het op ADHD?
Ook bij autisme kosten executieve functies als groep meer moeite, verspreid over alle onderdelen. Bij kinderen en tieners lijkt het patroon op dat bij ADHD.
Bij mensen met autisme, jong en oud, ging het in alle onderdelen ongeveer even veel moeizamer dan bij anderen. Geen enkel onderdeel sprong eruit. De tests bleken ook geen goede manier om autisme vast te stellen. Kinderen en tieners met autisme of ADHD deden het allebei minder goed dan leeftijdsgenoten op aandacht, schakelen, werkgeheugen, snelheid van verwerken en een reactie inhouden. Tussen kinderen met autisme en kinderen met ADHD was geen verschil te zien6,7.
Heb je zowel ADHD als autisme, dan lees je in AuDHD hoe die twee samen in je dag schuren.
Waarom zie je het niet altijd terug in een test?
Een test en je eigen ervaring meten niet hetzelfde. Bij sommige mensen komt wat ze in hun dag merken in een vragenlijst beter naar voren dan in een testtaak.
In de algemene bevolking hingen meer autistische trekken samen met meer moeite die mensen zelf in hun dag ervoeren, gemeten met vragenlijsten. Met hoe ze het deden op testtaken hing het nauwelijks samen. Bij volwassenen met ADHD pikten sommige tests de moeite beter op dan andere. Bij onderzoek door een behandelaar kunnen vragenlijsten daarom moeite zichtbaar maken die een test mist8,9.
Neem je eigen voorbeelden dus serieus, ook als een test meevalt. Schrijf er twee of drie op uit je eigen week, zodat je ze bij je huisarts kunt vertellen.
Welke hulpmiddelen geven steun in je dag?
Steun zit in vaste gewoonten en in hulpmiddelen buiten je hoofd die je eraan herinneren wat je wilde doen.
Bij ADHD noemt Thuisarts een paar vaste gewoonten: “Zorg dat je op dezelfde tijden opstaat, eet en gaat slapen.” Leg spullen op dezelfde plek neer en zet in je agenda wat je die dag gaat doen en hoe lang die dingen duren1.
Bij autisme noemt Thuisarts hulpmiddelen die je zelf kunt kopen, zoals “een timer, planner, app of pictogrammen om beter te plannen”2.
Orvinda
De meeste volwassenen met ADHD-klachten in een onderzoek gebruikten al eigen manieren om ermee om te gaan, en wie dat als kind deed, deed het als volwassene eerder ook. Ze passen dingen aan, letten bewust op, organiseren, zoeken steun van buitenaf of vermijden wat lastig is. Vooral aanpassen hing samen met beter functioneren in het dagelijks leven10.
In onderzoek deden volwassenen met ADHD het direct na één keer bewegen beter op een testtaak waarbij je een reactie moet inhouden, terwijl beweegprogramma’s over langere tijd wisselende uitkomsten gaven11. Het bewijs hiervoor is nog beperkt.
Blijft wat je nog moet doen ’s avonds door je hoofd gaan, dan vind je bij piekeren wat je kunt proberen.
Wat je zelf kunt doen
Kies vandaag één vaste plek voor de spullen die je het vaakst kwijt bent, zoals je sleutels of je tas.
Helpen therapie of training?
Gedragstherapie bij ADHD gaat onder meer over hoe je je dag regelt. Losse hersentraining op de computer leverde weinig op voor werkgeheugen en andere executieve functies.
Blijkt na onderzoek dat je ADHD hebt, dan krijg je een behandeling bij een psycholoog of psychiater. Gedragstherapie kan daar een deel van zijn, met vragen als “Hoe doe je dingen op dezelfde tijden en dagen?” en “Hoe regel je dingen beter?”1.
Volwassenen met ADHD die metacognitieve therapie kregen, een psychologische behandeling, gingen meer vooruit in hun aandachtsklachten dan volwassenen die steunende gesprekken kregen. Wie op de computer hersentraining deed, ging er in het algemeen een klein beetje op vooruit, vergeleken met wie die training niet deed. Werkgeheugen, executieve functies en de klachten zelf verbeterden niet aantoonbaar12,13.
Wil je weten welke behandeling bij jou past, bespreek het dan met je huisarts.
Wat kan er op je werk veranderen?
Een rustige werkplek is iets wat je kunt bespreken. Onderzoek naar wat volwassenen met ADHD op hun werk helpt is nog schaars.
Thuisarts zegt bij ADHD: “Zorg voor een rustige werkplek. Bespreek met je baas hoe je hiervoor zorgt”1.
In het onderzoek dat er is, leken bij behandelingen drie dingen mee te helpen: behandeling in een groep, mensen uit je omgeving erbij betrekken en een goede band met je behandelaar. Over maatregelen op het werk zelf is weinig bekend. Twee drempels om steun te krijgen waren de vraag of je over je ADHD vertelt en hoe goed je zelf ziet waar je last van hebt14.
Speelt je werk mee, bespreek je situatie dan met de bedrijfsarts of een arbeidsdeskundige van het UWV.
Wanneer naar je huisarts?
- Als het je dag flink raakt: moeite met plannen, onthouden of schakelen raakt je werk, je relatie of je dagelijks leven.
- Als je wilt weten of het ADHD is: je huisarts kan je doorsturen naar de ggz om dat te laten onderzoeken1.
- Als je denkt dat het autisme kan zijn: vertel je huisarts wat je merkt of waar je last van hebt. Vindt je huisarts meer onderzoek nodig, dan stuurt die je door naar een psycholoog of psychiater3.
- Als er somberheid of angst bij komt: met ADHD is de kans op andere psychische klachten, zoals depressie en angst, groter1.
- Gedachten aan zelfdoding: bel dan direct gratis 113 of chat via 113.nl. Bij direct levensgevaar: bel 112.
Wat je hieruit kunt meenemen
Moeite met plannen, onthouden en schakelen komt bij ADHD en autisme vaker voor. Wat je zelf in je dag merkt telt mee, ook als een test meevalt. Begin met één ding, zoals een vaste plek voor je spullen of een agenda met wat je die dag doet en hoe lang dat duurt. Raakt het je werk, je relatie of je dagelijks leven flink, bespreek het dan met je huisarts.
Veelgestelde vragen
Heeft iedereen met ADHD of autisme moeite met executieve functies?
Onderzoek laat gemiddelden van groepen zien, terwijl het binnen zo’n groep per persoon verschilt. Over autisme schrijft Thuisarts: “Ieder mens met autisme is anders”3. Hoe ADHD er bij vrouwen vaak uitziet, lees je in ADHD bij vrouwen.
Wordt het minder naarmate je ouder wordt?
Bij autisme bleef de moeite met executieve functies van kind tot volwassene vrij stabiel. Bij volwassenen met ADHD maakten ouderen en hoger opgeleiden op een paar tests minder fouten, wat erop kan wijzen dat ervaring een deel van de moeite opvangt6,9. Dat laatste is een eerste aanwijzing.
Wat kan een ergotherapeut voor je doen?
Een netwerk van Britse ADHD-deskundigen ziet een eigen rol voor ergotherapeuten bij volwassenen met ADHD. Ze kijken hoe je je dagelijkse bezigheden regelt en stemmen hun hulp daarop af. Onderzoek naar wat dat oplevert is nog nodig15. Of het bij jou past, kun je met je huisarts bespreken.
Moet je je werkgever vertellen dat je ADHD of autisme hebt?
Bij autisme raadt Thuisarts aan om met je werkgever te praten over wat autisme voor je werk betekent en ook contact op te nemen met de bedrijfsarts2. Bij ADHD raadt Thuisarts aan om met je baas te bespreken hoe je voor een rustige werkplek zorgt1. Twijfel je over wat je wilt vertellen, dan kun je eerst met de bedrijfsarts overleggen.
Hulp en ondersteuning
In nood: bel 112. Denk je aan zelfdoding, bel of chat dan dag en nacht met 113 Zelfmoordpreventie.
- Huisarts of POH-GGZ: voor een gesprek en verwijzing
- Bedrijfsarts: als je werk meespeelt
- MIND Hulplijn: 0900-1450 (werkdagen) · De Luisterlijn: 088 0767 000 (dag en nacht)
Bewijsoverzicht
Het label zegt hoe sterk het onderzoek achter een uitspraak is, niet hoe goed iets bij jou werkt.
| Uitspraak | Bewijslabel | Wat het bewijs wel zegt | Wat het niet zegt | Bron |
|---|---|---|---|---|
| Volwassenen met ADHD hebben als groep meer moeite met inhouden en schakelen | REDELIJK | Op groepsniveau lagere scores op inhouden en schakelen en ook op lezen en kleuren benoemen | Dat ieder mens met ADHD deze moeite heeft of dat een test ADHD vaststelt | 4 |
| Bij autisme kosten executieve functies als groep meer moeite | REDELIJK | Brede moeite van matige omvang in alle onderdelen, vrij stabiel van kind tot volwassene | Dat tests autisme kunnen vaststellen | 6 |
| Bij ADHD lukt een aanpak bedenken en is volhouden lastiger | BEPERKT | Lagere scores op organiseren behalve op strategieën bedenken | Hoe je volhouden het best ondersteunt | 5 |
| Direct na één keer bewegen gaat inhouden iets beter | BEPERKT | Verbetering op een taak voor inhouden direct na een beweegsessie bij volwassenen met ADHD | Dat langer bewegen blijvend helpt, want daarover zijn de uitkomsten wisselend | 11 |
| Metacognitieve therapie geeft meer vooruitgang dan steunende gesprekken | BEPERKT | Meer verbetering in aandachtsklachten bij volwassenen met ADHD | Of het effect blijvend is | 12 |
| Hersentraining op de computer verbetert werkgeheugen niet aantoonbaar | REDELIJK | Kleine vooruitgang in denken als geheel, niet in werkgeheugen of executieve functies apart | Dat elke vorm of duur van training zonder effect is | 13 |
Bronnen
- Thuisarts.nl (2026). Ik heb ADHD. NHG. (laatst gewijzigd 17 augustus 2026) bron
- Thuisarts.nl (2026). Ik heb autisme. NHG. (laatst gewijzigd 9 februari 2026) bron
- Thuisarts.nl (2024). Ik denk dat ik misschien autisme heb. NHG. (laatst gewijzigd 21 maart 2024) bron
- Boonstra AM, Oosterlaan J, Sergeant JA, et al. (2005). Executive functioning in adult ADHD: a meta-analytic review. Psychol Med. PMID: 16116936 bron
- Durand G, Arbone IS, Wharton M. (2020). Reduced organizational skills in adults with ADHD are due to deficits in persistence, not in strategies. PeerJ. PMID: 33194353 bron
- Demetriou EA, Lampit A, Quintana DS, et al. (2018). Autism spectrum disorders: a meta-analysis of executive function. Mol Psychiatry. PMID: 28439105 bron
- Townes P, Liu C, Panesar P, et al. (2023). Do ASD and ADHD Have Distinct Executive Function Deficits? A Systematic Review and Meta-Analysis of Direct Comparison Studies. J Atten Disord. PMID: 37565325 bron
- Yeung MK, Li CTY, Chung HCW, et al. (2025). Autistic traits are associated with lower perceived executive function but not poorer executive function task performance in the general population: complementary meta-analytic evidence. Mol Autism. PMID: 41029352 bron
- Ceroni M, Rossi S, Zerboni G, et al. (2022). Attentive-executive functioning and compensatory strategies in adult ADHD: A retrospective case series study. Front Psychol. PMID: 36312151 bron
- Kysow K, Park J, Johnston C. (2017). The use of compensatory strategies in adults with ADHD symptoms. Atten Defic Hyperact Disord. PMID: 27614892 bron
- Xu S, Zhao C, Hu L. (2026). The effects of acute and chronic exercise on executive functions and core symptoms in adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Psychol Sport Exerc. PMID: 41638541 bron
- Solanto MV, Marks DJ, Wasserstein J, et al. (2010). Efficacy of meta-cognitive therapy for adult ADHD. Am J Psychiatry. PMID: 20231319 bron
- Elbe P, Bäcklund C, Vega-Mendoza M, et al. (2023). Computerized cognitive interventions for adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Neuropsychology. PMID: 36892894 bron
- Lauder K, McDowall A, Tenenbaum HR. (2022). A systematic review of interventions to support adults with ADHD at work-Implications from the paucity of context-specific research for theory and practice. Front Psychol. PMID: 36072032 bron
- Adamou M, Asherson P, Arif M, et al. (2021). Recommendations for occupational therapy interventions for adults with ADHD: a consensus statement from the UK adult ADHD network. BMC Psychiatry. PMID: 33541313 bron
Verder lezen
Neurodiversiteit
Neurodivergent: wat het betekent, waar het begrip vandaan komt en waarom het geen diagnose is
Neurodiversiteit is het idee dat mensen op heel verschillende manieren denken en waarnemen. Autisme en ADHD worden in…
Lees →
Neurodiversiteit
ADHD bij vrouwen: hoe het er vaak uitziet, waarom het later opvalt en wat er over hormonen bekend is
ADHD valt bij vrouwen vaak minder op. Moeite met aandacht en klachten die zich naar binnen richten staan…
Lees →
Mentale gezondheid
Piekeren: waarom het blijft malen en wat je ertegen kunt doen
Piekeren hoort bij spanning. Het wordt een probleem als je er moeilijk mee kunt stoppen. Je kunt zelf…
Lees →Ook binnen Orvinda: AuDHD: hoe vaak ADHD en autisme samen voorkomen en waar het in je dag schuurt · Autisme bij vrouwen: hoe het eruitziet, wat maskeren kost en waarom het vaak later wordt herkend · ADHD en burn-out: waarom je dag meer energie kost en wat hem lichter maakt
Deze informatie is educatief en geen medisch advies. Onderzoek beschrijft groepsgemiddelden; wat bij jou past, bespreek je met je huisarts.