Slaaptherapie: wat cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid inhoudt en hoe je eraan komt
Ben je in levensgevaar? Bel 112. Denk je nu aan zelfbeschadiging of zelfdoding zonder direct levensgevaar: 113 Zelfmoordpreventie is dag en nacht bereikbaar. Bel gratis 113 (ook via 0800-0113) of chat via 113.nl. Anoniem. Buiten crisis: je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost of de crisisdienst.

Slaaptherapie is meestal cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid: een behandeling waarin je werkt aan je tijden in bed, aan wat je bed voor je betekent en aan de gedachten die je wakker houden. Volwassenen met blijvende slapeloosheid slapen er in onderzoek gemiddeld beter door, ook online of in een groep. Een deel van dat effect is na een jaar nog te zien. Je komt eraan via je huisarts. Slaap je al lang slecht, dan is er een behandeling die veel onderzocht is en die je niet alleen hoeft te doen.
In dit artikel
- Wat is slaaptherapie?
- Uit welke onderdelen bestaat slaaptherapie?
- Welke onderdelen van slaaptherapie doen het meeste?
- Wat levert slaaptherapie op?
- Werkt slaaptherapie ook online of in een groep?
- Kan slaaptherapie ook als je somber bent of andere psychische klachten hebt?
- Hoe kom je aan slaaptherapie?
- Wanneer naar je huisarts?
- Wat je hieruit kunt meenemen
- Veelgestelde vragen
- Hulp en ondersteuning
- Bewijsoverzicht
Je ligt weer om drie uur wakker en rekent uit hoeveel uur je nog hebt voordat de wekker gaat. Na maanden van zulke nachten heb je de gewone slaapadviezen vaak al geprobeerd en valt bij de huisarts misschien het woord slaaptherapie. Wat houdt slaaptherapie in, wat levert het op en hoe kom je eraan?
Wat is slaaptherapie?
Slaaptherapie is in de meeste gevallen cognitieve gedragstherapie bij slapeloosheid, in onderzoek vaak afgekort als CBT-I. Je leert in een vaste reeks onderdelen anders omgaan met je tijden in bed, met je slaapkamer en met de gedachten die ’s nachts opkomen. De Europese richtlijn voor slapeloosheid noemt deze therapie de eerste keus voor volwassenen met blijvende slapeloosheid, ook als er andere klachten meespelen. Dat geldt zowel voor gesprekken met een behandelaar als voor digitale vormen1.
Thuisarts spreekt van een behandeling om beter te slapen of een slaapcursus2. Wil je eerst weten wat er allemaal onder slecht slapen valt, begin dan bij slecht slapen. Bij insomnia lees je wanneer slapeloosheid blijvend heet en waarom ze kan blijven hangen.
Uit welke onderdelen bestaat slaaptherapie?
Slaaptherapie bestaat meestal uit vijf onderdelen die samen worden aangeboden3.
- Uitleg over slapen: wat slaap is en wat er bij slapeloosheid gebeurt.
- Korter in bed liggen (slaaprestrictie): je ligt een tijd minder lang in bed, zodat je sneller in slaap valt en beter doorslaapt. In slaaphygiëne en slaaprestrictie lees je hoe dat gaat en waarom begeleiding daarbij verstandig is.
- Je bed weer een slaapplek (stimuluscontrole): adviezen die ervoor zorgen dat je je bed weer een prettige plek vindt en daar vanzelf aan slapen denkt2.
- Gedachten over slapen: werken met het piekeren en de zorgen die je wakker houden. Meer daarover bij piekeren.
- Ontspanning: oefeningen om lichaam en hoofd tot rust te laten komen. Een paar vormen staan bij ontspanningsoefeningen.
Welke onderdelen van slaaptherapie doen het meeste?
Korter in bed liggen en de adviezen over je bed lijken het meeste te doen. Korter in bed liggen verminderde de ernst van de slapeloosheid en verbeterde het doorslapen en de ervaren slaapkwaliteit, bij 15.351 deelnemers uit 80 studies. De adviezen over je bed gaven meer slaaptijd, zowel volgens de deelnemers zelf als gemeten. Uitleg, ontspanning en werken met gedachten lieten in dat onderzoek los geen eigen meetbaar effect zien3.
Orvinda
In ander onderzoek, bij volwassenen onder wie mensen met kanker, beoordeelden deelnemers onder de 55 hun slaap wel beter na progressieve spierontspanning; bij ouderen bleef dat onzeker. Het bewijs hiervoor is nog beperkt4.
Krijg je een cursus of programma aangeboden, vraag dan na of korter in bed liggen en de adviezen over je bed erin zitten.
Wat levert slaaptherapie op?
Na slaaptherapie slapen volwassenen met slapeloosheid gemiddeld beter: ze vallen sneller in slaap, liggen ’s nachts korter wakker en ervaren hun slapeloosheid als minder ernstig.
In onderzoek deden mensen die zo’n behandeling kregen het op die punten duidelijk beter dan mensen die geen behandeling kregen. Het aantal uren slaap nam het minst toe. Behandelingen met minstens vier gesprekken met een behandelaar leken meer te doen dan zelfhulp of minder gesprekken. Een deel van het verschil bleef: tegenover geen actieve behandeling was het na drie, zes en twaalf maanden nog te zien, al werd het kleiner5,6.
Helpt de behandeling niet genoeg, maak dan een afspraak bij je huisarts. Samen kijk je wat je nog meer zou kunnen helpen2.
Werkt slaaptherapie ook online of in een groep?
Ja, slaaptherapie werkt ook online en in een groep, al maken meer mensen de behandeling af als iemand persoonlijk met ze meekijkt. Je huisarts kan deze vormen met je bespreken2:
- Online of via een boek: een slaapcursus die je zelf doet.
- In een groep: een slaapcursus bij een ggz-centrum of de thuiszorg.
- Bij de praktijkondersteuner: kortdurende ondersteuning in de huisartsenpraktijk. Dat kan in sommige praktijken.
- Bij een slaap-oefentherapeut: slaap-oefentherapie.
- Bij een psycholoog: bijvoorbeeld als je ook veel psychische klachten hebt, zoals angst of depressie.
Online deed slaaptherapie ongeveer evenveel als behandeling in de spreekkamer, in elf onderzoeken met 1.460 deelnemers. Het effect bleef meestal 4 tot 48 weken na afloop bestaan. Individueel, in een groep en online kwamen meer mensen van hun slapeloosheid af dan in de vergelijkingsgroepen. Individueel en online met begeleiding lukte dat vaker dan met een volledig automatisch programma. Ook het afmaken verschilde: bij een behandelaar volgden ruim acht op de tien mensen alle sessies, online met begeleiding ruim zeven op de tien en bij een volledig automatisch programma bijna zes op de tien7,8.
Wat je zelf kunt doen: twijfel je tussen een online cursus en een begeleider, vraag je huisarts dan of iemand in de praktijk met je kan meekijken. Zo sta je er niet alleen voor als je het een keer niet volhoudt.
Kan slaaptherapie ook als je somber bent of andere psychische klachten hebt?
Ja, ook bij psychische klachten naast slecht slapen gaat de slaap in onderzoek vooruit na slaaptherapie.
Bij volwassenen met een depressie, een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of alcoholafhankelijkheid nam de slapeloosheid af, vergeleken met een wachtlijst, een nepbehandeling of gewone zorg. Bij depressie en PTSS werden direct na de behandeling ook die klachten zelf minder. Sombere klachten bij mensen met slapeloosheid bleven tot een jaar na de therapie wat lager dan zonder deze therapie, al werd het verschil kleiner9,10.
Heb je ook veel last van angst of somberheid, bespreek dan met je huisarts of behandeling bij een psycholoog beter past. Meer over hulp bij psychische klachten lees je bij mentale gezondheid.
Hoe kom je aan slaaptherapie?
Je komt aan slaaptherapie via je huisarts. Maak een afspraak als je over je slaapproblemen wilt praten11.
In dat gesprek gaat het over je slaap en je gezondheid. De Europese richtlijn raadt daarbij een vragenlijst of een slaapdagboek aan, waarin je een tijd bijhoudt hoe je slaapt1. Zo’n vragenlijst helpt het gesprek op weg en stelt zelf niets vast.
Misschien vraag je je af of een slaappil niet sneller werkt. Bespreek dat met je huisarts: in de meeste situaties zijn slaappillen geen goede behandeling, omdat ze weinig voordelen en veel nadelen hebben12. Stop niet op eigen initiatief met een medicijn dat je voorgeschreven hebt gekregen.
Wat je zelf kunt doen: schrijf morgenochtend in een paar woorden op hoe je sliep en neem dat briefje mee naar je afspraak. Zo heb je in het gesprek meteen iets concreets om over te praten.
Wanneer naar je huisarts?
- Je blijft slecht slapen: helpen de slaapadviezen niet genoeg, maak dan een afspraak om samen een behandeling te kiezen13.
- Je stopt vaak met ademen in je slaap: zeker als je overdag heel slaperig bent. Dat kan wijzen op slaap-apneu11.
- Je benen willen ’s avonds en ’s nachts steeds bewegen: dat kan wijzen op rusteloze benen11.
- Je bent somber, angstig, eenzaam of overspannen: praten met de praktijkondersteuner of een psycholoog kan dan helpen13.
- Je werk houdt je wakker: dan kun je ook praten met de bedrijfsarts13.
- Gedachten aan zelfdoding: bel dan direct gratis 113 of chat via 113.nl. Bij direct levensgevaar: bel 112.
Wat je hieruit kunt meenemen
Slaaptherapie is een veel onderzochte behandeling waardoor volwassenen met slapeloosheid gemiddeld beter slapen, ook online en in een groep. Korter in bed liggen en de adviezen over je bed doen daarin het meeste. Met iemand die meekijkt houden meer mensen het vol tot het eind. De belangrijkste stap is een afspraak bij je huisarts, waar je samen kiest welke vorm bij je past.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt slaaptherapie?
Dat verschilt per vorm en per aanbieder. Vraag bij het kiezen van een vorm hoeveel gesprekken of lessen erbij horen.
Ben je in het begin van slaaptherapie vaker moe?
Dat kan, vooral door het korter in bed liggen, want dat is in het begin zwaar14. Bij slaaphygiëne en slaaprestrictie lees je waarom extra voorzichtigheid in het verkeer dan verstandig is.
Kun je slaaptherapie ook zonder begeleiding doen?
Ja, een online slaapcursus of een cursus via een boek kun je zelf doen, zonder dat iemand je begeleidt2.
Wel gingen online programma’s die langer duurden en meer persoonlijke ondersteuning boden in onderzoek samen met een groter effect7.
Helpt slaaptherapie ook als je ouder bent?
De Europese richtlijn noemt slaaptherapie de eerste keus voor volwassenen van elke leeftijd1. Ben je ouder, dan kun je dus net zo goed met je huisarts bespreken welke vorm bij je past.
Ga je door slaaptherapie meer uren slapen?
Niet veel: vooral het inslapen en doorslapen verbeteren5.
Dat hoeft geen probleem te zijn: ook korter slapen dan 7 uur kan normaal zijn, en je rust genoeg uit als je je overdag fit of best fit voelt. Vaak heb je ook langer geslapen dan je denkt11.
Hulp en ondersteuning
In nood: bel 112. Denk je aan zelfdoding, bel of chat dan dag en nacht met 113 Zelfmoordpreventie.
- Huisarts of POH-GGZ: voor een gesprek en verwijzing
- Bedrijfsarts: als je werk meespeelt
- MIND Hulplijn: 0900-1450 (werkdagen) · De Luisterlijn: 088 0767 000 (dag en nacht)
Bewijsoverzicht
Het label zegt hoe sterk het onderzoek achter een uitspraak is, niet hoe goed iets bij jou werkt.
| Uitspraak | Bewijslabel | Wat het bewijs wel zegt | Wat het niet zegt | Bron |
|---|---|---|---|---|
| Slaaptherapie laat volwassenen met slapeloosheid beter slapen | REDELIJK | Bij 3.724 behandelde tegenover 2.579 onbehandelde mensen verbeterden ernst, inslapen en doorslapen. Minstens vier gesprekken leek meer te doen dan zelfhulp. | Dat je veel meer uren gaat slapen. Dat nam het minst toe. | 5 |
| Een deel van het effect blijft tot een jaar | REDELIJK | Tegenover geen actieve behandeling nog verschil na 3, 6 en 12 maanden. | Dat het effect gelijk blijft. Het werd kleiner. | 6 |
| Online werkt ongeveer even goed als in de spreekkamer | REDELIJK | Elf onderzoeken met 1.460 deelnemers. Het effect bleef meestal 4 tot 48 weken bestaan. | Welk programma of welke app het beste is. | 7 |
| Met begeleiding komen meer mensen van hun slapeloosheid af en maken meer mensen de behandeling af | REDELIJK | Individueel en online met begeleiding vaker herstel dan volledig automatisch. Alle sessies gevolgd: 83,8 procent individueel, 70,7 online met begeleiding en 58,4 volledig automatisch. | Dat een programma zonder begeleiding niet helpt. Ook dat gaf meer herstel dan de vergelijkingsgroep. | 8 |
| Korter in bed liggen en de adviezen over je bed doen het meeste | REDELIJK | 15.351 deelnemers uit 80 studies. Korter in bed liggen verbeterde ernst en doorslapen, de bedadviezen gaven meer slaaptijd. | Dat ontspanning en werken met gedachten zinloos zijn. Een eigen effect daarvan werd niet gevonden. Het effect is gemeten van vóór naar na de behandeling. | 3 |
| Ook bij psychische klachten slapen mensen beter na slaaptherapie | REDELIJK | Slapeloosheid nam af bij depressie, PTSS en alcoholafhankelijkheid. Sombere klachten tot een jaar iets lager. | Dat het genoeg is als behandeling van een depressie. Het effect op somberheid was klein en nam af. | 9; 10 |
Bronnen
- Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. (2023). The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. PMID: 38016484 bron
- Thuisarts.nl (2024). Ik blijf slecht slapen en kies een behandeling. NHG. (laatst gewijzigd 1 jul 2024) bron
- Steinmetz L, Simon L, Feige B, et al. (2024). Network meta-analysis examining efficacy of components of cognitive behavioural therapy for insomnia. Clin Psychol Rev. PMID: 39504928 bron
- Li K, Chen S, Liu Y, et al. (2026). The effects of progressive muscle relaxation on sleep quality in adults: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front Public Health. PMID: 42625730 bron
- van Straten A, van der Zweerde T, Kleiboer A, et al. (2018). Cognitive and behavioral therapies in the treatment of insomnia: A meta-analysis. Sleep Med Rev. PMID: 28392168 bron
- van der Zweerde T, Bisdounis L, Kyle SD, et al. (2019). Cognitive behavioral therapy for insomnia: A meta-analysis of long-term effects in controlled studies. Sleep Med Rev. PMID: 31491656 bron
- Zachariae R, Lyby MS, Ritterband LM, et al. (2016). Efficacy of internet-delivered cognitive-behavioral therapy for insomnia - A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep Med Rev. PMID: 26615572 bron
- Takano Y, Okajima I, Osao M, et al. (2025). Remission, treatment response, and treatment adherence across the delivery methods of cognitive behavioral therapy for insomnia: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep Med Rev. PMID: 41259947 bron
- Hertenstein E, Trinca E, Wunderlin M, et al. (2022). Cognitive behavioral therapy for insomnia in patients with mental disorders and comorbid insomnia: A systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. PMID: 35240417 bron
- Fiori V, Lombardo C, Baglioni C, et al. (2026). Long-term efficacy of cognitive behavioural therapy for insomnia (CBT-I) on depressive symptoms: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Sleep Med Rev. PMID: 42435604 bron
- Thuisarts.nl (2026). Ik slaap slecht. Wat kan het zijn? NHG. (laatst gewijzigd 18 aug 2026) bron
- Thuisarts.nl (2024). Ik wil misschien slaappillen gaan slikken. NHG. (laatst gewijzigd 1 jul 2024) bron
- Thuisarts.nl (2024). Ik wil beter slapen: slaapadviezen. NHG. (laatst gewijzigd 1 jul 2024) bron
- Thuisarts.nl (2024). Ik ga korter in bed liggen als behandeling om beter te slapen. NHG. (laatst gewijzigd 1 jul 2024) bron
Verder lezen
Slaap
Slecht slapen: wat het is, wat je eerst probeert en wanneer je naar de huisarts gaat
Slecht slapen is moeilijk in slaap komen, lang wakker liggen of te vroeg wakker worden en daar overdag…
Lees →
Slaap
Insomnia: wat het woord betekent en waarom slapeloosheid soms blijft
Insomnia is een ander woord voor slapeloosheid: moeilijk in slaap komen, lang wakker liggen of te vroeg wakker…
Lees →
Slaap
Slaaphygiëne en slaaprestrictie: wat slaapadviezen alleen doen en waarom korter in bed liggen begeleiding vraagt
Slaaphygiëne is het verzamelwoord voor gewone slaapadviezen, zoals een vaste avond en geen alcohol om in slaap te…
Lees →Ook binnen Orvinda: Inslapen en doorslapen: wat normaal is en wat je doet als je wakker ligt · Piekeren: waarom het blijft malen en wat je ertegen kunt doen · Ontspanningsoefeningen: vier vormen, hoe je ze doet en wat het onderzoek per vorm vond · Slaapmeditatie: wat meditatie voor het slapen wel en niet doet voor je slaap
Deze informatie is educatief en geen medisch advies. Onderzoek beschrijft groepsgemiddelden; wat bij jou past, bespreek je met je huisarts.